Як жылося беларускаму селяніну ў "панскай" Польшчы - успаміны сведкі

Сяляне з гміны Празарокі Дзісненскага павета на святкаванні павятовых Дажынак у Глыбокім, 1934 год. Фота Nacjonalny Archiwum Cyfrowy, nac.gov.pl

Мы не ідэалізуем рэжым Пілсудскага і палітыку ў адносінах да нацыянальных меншасцяў у Польшчы.

Але але саветызацыя Заходняй Беларусі, якая пачалася пасля 1939 года, нанесла рэгіёну і яго жыхарам больш значны ўрон.

Піша гісторык Ігар Мельнікаў.

У гэтым артыкуле я прывяду вытрымкі са сваёй гутаркі з жанчынай, якая жыла «за панскім часам». Думаю, што яе ўспаміны пра тыя гады заслугоўваюць асаблівай увагі.

З жыхаркай вёскі Дзягілі Мядзельскага раёна Мінскай вобласці Марыяй Іосіфаўнай мне ўдалося сустрэцца дзякуючы маім сваякам. Бабульцы тады было крыху за 90 гадоў, зрэшты, яе яснай памяці мог пазайздросціць любы дваццацігадовы хлопец ці дзяўчына. «Ой, дзетачка, ты ж мае прозвішча не называй, не хачу я, а то што не так скажу», — па-старому асцерагаецца бабуля.

Нарадзілася яна ў «панскай» Польшчы ў сям’і беларускага селяніна. Жылі не багата, але з працягнутай рукой не хадзілі. Зямлі было 4 гектара, карова, свінні, сад і агарод. У выніку траўмы бацька стаў інвалідам, а маці за яго атрымлівала пенсію, што плаціў польскі ўрад. Марыя хадзіла ў школу, новы будынак якой паставілі ў 1930-х гадах. «Сямігодка» знаходзілася ў вёсцы Слабада. Па ўспамінах маёй суразмоўцы, будынак школы быў вялікім, прыгожым, светлым. Усяго ў ім вучылася 250 вучняў, а настаўнікаў было толькі чацвёра. Але затое сапраўдныя прафесіяналы. На іх занятках было вельмі цікава і пазнавальна. У школе разам вучыліся і палякі, і беларусы. Бабуля ўспамінае, што з ёй за партай сядзеў сын польскага паліцыянта, з якім яна вельмі добра ладзіла. Паміж сабой размаўлялі то па-польску, то «па-тутэйшаму», г. зн. па-беларуску. І кожны ўсё разумеў.

«Сёння часта лаюць палякаў і панскія часы, а я скажу так. Калі сям’я была беднай або малазабяспечанай, то польскія ўлады плацілі матэрыяльную дапамогу з улікам таго, каб бацькі маглі пракарміць кожнае дзіця. У нас у сям’і было трое дзяцей, мама атрымлівала дапамогу з улікам куплі харчавання для кожнага з нас. Вось як было», — кажа Марыя Іосіфаўна.

На той час у вёсцы Марыі Іосіфаўны палякі жылі побач з беларусамі. Мясцовыя сяляне працавалі на пана, які аплачваў гэтую працу. Прыязджаў кіраўнік наймаць рабочую сілу на «жніво», і людзі ішлі, таму што ведалі, што гэты пан і заплаціць, і карміць будзе нядрэнна. Каму не хапала зямлі, ехалі на заробкі ў Прыбалтыку. Многія ехалі ў Латвію і Эстонію, бо выязджаць можна было свабодна. Нагадаю, што ў гэты час сяляне ў БССР ужо жылі за «жалезнай заслонай».

У вёсцы былі касцёл і царква. Польскія ўлады не ўціскалі праваслаўных, а ксяндза і бацюшку часта можна было бачыць разам, як яны ішлі па вуліцы. Праваслаўных вучняў-беларусаў у царкву вадзіла настаўніца, дарэчы, каталічка па веравызнанні. Амаль кожны тыдзень у школу прыязджаў бацюшка і праводзіў заняткі па рэлігіі. Да каталікоў, у сваю чаргу, прыязджаў ксёндз. Калі было якое праваслаўнае свята, беларускім дзеткам дазвалялі не прыходзіць у школу. Як жа можна ў святочны дзень працаваць?

У заходнебеларускіх ваяводствах ІІ Рэчы Паспалітай была распаўсюджана хутарная сістэма. Прыязджаў каморнік і рабіў разметку зямлі. Так кожная гаспадарка атрымлівала сваю палоску зямлі. Некаторыя сяляне пераносілі сваё жыллё бліжэй да вылучаных зямельны надзелаў.

Войтам Мядзельскай гміны быў Альфрэд Вайцяхоўскі. «Памятаю, заўсёды нас на брычцы падвозіў у школу. Ідзем мы па дарозе, а войт з фурманам едзе. Браў нас, колькі было на дарозе, садзіў поўную «фурманку» дзятвы і вёз у школу. Дарэчы, у будынку гміны быў адзін на раён тэлефон. Дзяцей са школы вадзілі на экскурсію туды, і сакратар, пан Мачульскі, даваў школьнікам паслухаць гэты дзіўны апарат. А потым, як цяпер памятаю, паілі нас кавай з булачкамі», — распавядае мая суразмоўца.

Побач з вёскай, дзе жыла Марыя Іосіфаўна, знаходзіўся фальварак Кавалькі, які належаў брыгаднаму генералу польскай арміі Уладзіславу Бартноўскаму. Увосень 1938 года менавіта гэты высокапастаўлены афіцэр камандаваў аперацыяй па далучэнню Цешынскай вобласці да Польшчы. Зараз па-рознаму ацэньваюць гэтую падзею, аднак напэўна вядома, што ўдзел у ёй зрабіў генерала настолькі папулярным, што ён пасля прэзідэнцкіх выбараў 1940 года павінен быў замяніць маршала Э. Рыдз-Сміглы (які збіраўся балатавацца на прэзідэнта) на пасадзе галоўнакамандуючага Войскам Польскім. «Памятаю, як генерал прылятаў на вайсковым самалёце. У фальварку было многа прыслугі. Усе бегалі, мітусіліся. Часта прыязджала і генеральская жонка. Яна любіла катацца на ровары па ваколіцах», — успамінае пажылая жанчына.

..17 верасня 1939-га разам з іншымі дзецьмі Марыя, як звычайна, ішла ў школу. І раптам убачыла салдат. Іх форма адрознівалася ад той, у якой хадзілі палякі, а на фуражках былі вялікія чырвоныя зоркі. «Дзеці, а дзе тут памешчыкі жывуць? Пакажыце нам», — звярнуўся да школьнікаў адзін з салдат. «А мы і слова такога не ведалі — «памешчык». Не разумелі, чаго гэтыя людзі ад нас хочуць», — кажа бабуля.

Прыйшоўшы ў школу, дзеці ўбачылі настаўніцу, якая плакала. Мужа жанчыны, дырэктара, толькі што забралі салдаты. На вачах спалоханых дзяцей тыя ж людзі з прымкнёнымі да вінтовак штыкамі, якія шукалі памешчыкаў, вывелі са школы іншых настаўнікаў і павялі па гасцінцы ў невядомым кірунку. З арыштаванымі мужчынамі пайшла і жонка дырэктара. Яна была пасля родаў, незадоўга да пачатку Другой сусветнай вайны ў жанчыны нарадзіўся сын. Войта таксама арыштавалі. Праўда, Альфрэду Вайцяхоўскаму, у нейкім сэнсе, пашанцавала. Яго выслалі ў Казахстанскую ССР, а ў 1941 годзе пасля дамовы Сікорскі-Майскі былы Мядзельскі войт уступіў у армію генерала Андэрса і ваяваў супраць нацыстаў на Захадзе. Пасля вайны гэты чалавек вярнуўся ў Польшчу.

НКУС арыштавала і мясцовага лесніка. За што? А быў прадстаўніком, як цяпер прынята казаць, польскай «вертыкалі ўлады». Усю сям’ю гэтага чалавека ў 1940 годзе адправілі ў Сібір. «Як хто быў заможным, меў крыху больш, чым у іншых, так яго адразу і запісвалі ў ворагі», — распавядае Марыя Іосіфаўна. Яшчэ ўчора мірная вёска раптам раскалолася на «сваіх» і «чужых». Савецкія актывісты складалі спісы «нядобранадзейных» і «ворагаў народа». Часта пры складанні такіх дакументаў нядобрасумленныя людзі кіраваліся банальнай зайздрасцю да больш паспяховага і працаздольнага суседа. Людзей сталі гвалтоўна перасяляць з хутароў. «У нас было няшмат зямлі, але тое, што мелі, было нашым. А потым усё раптам стала агульным. І ва ўсіх зямлю пазабіралі. Вось так я памятаю тыя няпростыя гады», — заканчвае сваё апавяданне мая суразмоўца.

Добра было б, каб гэтыя ўспаміны прачыталі тыя, хто жыве савецкімі ілюзіямі пра «паноў, якія рабавалі беларускіх сялян», і пра «міратворчы характар» «вызваленчага паходу Чырвонай Арміі ў Заходнюю Беларусь». Безумоўна, у верасні 1939 года Беларусь аб’ядналася, але саветызацыя Заходняй Беларусі, якая рушыла за гэтым, нанесла рэгіёну і яго жыхарам значны ўрон. Гістарычныя і культурныя каштоўнасці, ацалелыя «пры панах», былі бязлітасна разрабаваны бальшавікамі, а многіх людзей рэпрэсавалі.

* * *
Ад Рэдакцыі Westki.info. Падобныя ўспаміны можна пачуць у кожнай вёсцы Заходняй Беларусі. Старыя людзі з цеплынёй узгадваюць польскую ўладу, пры якой прайшло іх дзяцінства і маладосць. Найчасцей згадваюць пра тое, што зямля належала сялянам, і што ўлада была куды больш справядлівай, чым савецкая. Падкрэслена станоўча кажуць пра паноў - відаць, каб абвергнуць міф савецкай прапаганды аб "панскім гнёце". І, вядома, успаміны са школы, вясковых вечарынаў, рэлігійных святаў...

Вядома, гэтыя ўспаміны не пазбаўленыя ідэалізацыі і простай чалавечай настальгіі па дзяцінстве. Карэспандэнты беларускіх газет, якія ў 1920-я - 30-я гады выходзілі ў Вільні, часта паведамляюць пра беднасць, недахоп зямлі, кепскі маральны стан моладзі ды пагардлівае стаўленне палякаў да беларусаў. Акрамя таго, успаміны сялянаў абмінаюць праблемы адукацыйнай, культурнай і палітычнай сфераў, дзе палякі зрабілі шмат крыўды беларусам.

Прыход савецкай улады ў 1939 годзе насамрэч быў трагедыяй для Заходняй Беларусі. Колькасць арыштаваных, высланых, расстраляных невінаватых людзей складала дзясяткі тысячаў. Пачаўся пераслед рэлігіі. Пачалася калектывізацыя, у працэсе якой у сялянаў адбіралі зямлю. Стаўленне людзей да савецкай улады было пераважна негатыўным, пра што сведчыць размах антысавецкай партызанкі пасля таго, як прагналі немцаў, ды масавы добраахвотны выезд людзей па рэпатрыяцыі ў Польшчу.