Каб не зведаць жахаў вайны

З Зінаідай Мікалаеўнай Лысёнак я пазнаёмілася, калі старшыня Курапольскага сельвыканкама Марына Паўлаўна Нагановіч уручала ёй юбілейны медаль да 70-годдзя вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Незвычайна здзівілі бадзёрасць і жыццярадаснасць сталай жанчыны, асабліва ў кантэксце выпрабаванняў лёсу, якія ёй давялося перажыць. 

Нарадзілася Зінаіда Мікааеўна ў Шаркаўшчынскім раёне. У час Вялікай Айчыннай вайны гэта тэрыторыя лічылася партызанскай зонай, таму фашысты большасць жыхароў адпраўлялі на прымусовыя работы ў Германію. Пасля «сартавання» маці Зінаіды з траімі малодшымі дзецьмі пакінулі дома, а яе разам з бацькам вывезлі ў Нямеччыну.

Да Юрдзінгена (гэта буйны раён горада Крэфальд, які знаходзіцца на левым беразе Рэйна) везлі ў таварных вагонах. Ужо на месцы пасялілі ў вялікім бараку з кратамі на вокнах, абнесеным калючым дротам. На работу і з работы вадзілі пад канвоем.

— Я працавала на вагоннай фабрыцы, абточвала жалезныя кольцы на станку, — успамінае жанчына. — Працоўны дзень доўжыўся 12 гадзін. Плацілі па тры маркі за месяц, на гэтыя грошы можна было купіць толькі бутэльку газіроўкі. Кармілі дрэнна. Як цяпер памятаю меню: 300 грамаў хлеба з пілавіннем і суп са шпінату. Пастаянна мучыў голад. За ўвесь час, што была ў Германіі, з дому атрымала толькі тры лісты, і тыя ў самым пачатку. Затым сувязь перарвалася.

Калі пачалі бамбіць, Зінаіду разам з іншымі маладымі жанчынамі павезлі ў невядомым кірунку і пасялілі ў падзямеллі, дзе яны жылі і працавалі на такіх жа станках, як і раней. У красавіку 45-га ўжо бамбілі пастаянна. Карміць вязняў сталі раз у дзень, а перад тым, як адпусціць, два дні наогул нічога не давалі з ежы.

— Раніцай сказалі збірацца ў дарогу. Мы ішлі цэлы дзень у невядомым напрамку, а калі пад вечар прыйшлі ў лес, там немцы нас кінулі і самі з’ехалі, — працягвае Зінаіда Мікалаеўна. —Выбіліся на нейкі хутар. Гаспадар даў буракоў і вядро пшаніцы, дазволіў начаваць у пуні. Днём хаваліся ў лесе, а начаваць прыходзілі на хутар. Праз некалькі дзён тры нашы жанчыны вырашылі застацца ў пуні, але ў яе трапіў снарад, і яны згарэлі жывымі.

Неўзабаве высветлілася, што былыя вязні знаходзяцца каля лініі фронту, непадалёк занятага амерыканцамі горада. Хаджэнні па пакутах не спыняліся — спачатку разам з іншымі трапіла пад абстрэл, затым захварэла на тыф. Толькі пачала папраўляцца — убачыла ў бальніцы мёртвую жанчыну, як дзве кроплі вады падобную на маці, пра лёс якой нічога не ведала. Боязь узмацнялася яшчэ і тым, што пры нябожчыцы не было ніякіх дакументаў.

На Радзіме З. М. Лысёнак  апынулася толькі ў канцы лістапада. Усю дарогу з жахам думала, што дома (так можа стацца) яе няма каму чакаць. На шчасце, трывога была дарэмнай. Бацька расказаў, што доўга шукаў яе ў Германіі, але, так і не знайшоўшы, вярнуўся дадому адзін. Пасля ўсяго перажытага яшчэ доўгі час не маглі нарадавацца, што ўся сям’я нарэшце аб’ядналася.

Да вайны Зінаіда Лысёнак ха­дзіла ў школу, вучоба давалася лёгка, таму не дзіўна, што старанную вучаніцу прыкмеціў дырэктар. Ім быў вядомы селекцыянер Іван Паўлавіч Сікора. Калі ў Паставах адкрылася педагагічнае вучылішча, ён прыехаў да бацькі дзяўчыны з просьбай паслаць яе на вучобу. Але той адмовіў: не было ні ежы, ні адзення.

Мары Зінаіды Мікалаеўны пра адукацыю ўвасобілі ў жыццё тры яе сыны, якіх з дзяцінства разам з мужам прывучалі да працы і адказнасці.

— Не хачу, каб падумалі, што хвалюся, але дзеці — сапраўды мой гонар, — расказвала З. М. Лысёнак. — Так склаўся лёс, што мужа і старэйшага сына Паўла пахавалі ўжо. Пётр і Мікалай жывуць у Паставах. Яны тэлефануюць мне кожны дзень, рэгулярна прыязджаюць. Ні разу за ўсё жыццё не пачула ад іх дрэннага слова.

З такой жа пяшчотай і павагай Зінаіда Мікалаеўна гаворыць і пра сваіх нявестак, унукаў і праўнукаў, рада з’яўленню на свет прапраўнучкі Палінкі. Але як бы ні клапацілася пра дзяцей мацярынскае сэрца, усё ж жанчына лічыць, што галоўнае — каб ніхто больш не зведаў жахаў вайны.

Вераніка ФІЛАНОВІЧ. Фота аўтара.