Эканоміка Германіі: ад 1945 года да сённяшніх дзён

Аб тым, як складалася эканамічная гісторыя Германіі ў 1945 - 2016 гадах, і тым, які вопыт краіны можа пераняць Беларусь, расказаў доктар гістарычных навук, прафесар БрДТУ Міхаіл Стралец. 

У панядзелак 17 кастрычніка ў Брэсце распачаўся Дзесяты тыдзень нямецкай мовы і культуры. У праграме мерапрыемстваў (глядзі «БГ» №41) прадугледжаны майстэрні для настаўнікаў і студэнтаў, кінапаказы, тэатральная пастаноўка і некалькі дакладаў. Адзін з іх - «Эканамічная гісторыя Германіі, 1945 - 2016. Ключавыя праблемы, тэндэнцыі і дасягненні» - прачытаў у Брэсцкай абласной бібліятэцы прафесар БрДТУ Міхаіл Стралец. «БГ» запісала асноўныя тэзісы.

Увядзенне дойчмарак і дэманапалізацыя

Пасля Другой сусветнай вайны эканоміка Германіі знаходзілася ў складаным становішчы. З 1948 года з боку ЗША пачалася моцная фінансавая падпітка рэгіёнаў, якія праз год склалі ФРГ. Чалавека, якому амерыканцы дазволілі ажыццявіць сістэмна-эканамічныя пераўтварэнні, звалі Людзвіг Эрхард. У 1948 годзе ён заняў пасаду дырэктара Эканамічнага ўпраўлення Бізоніі і ажыццявіў шэраг рэформ. «Людзвіг Эрхард разглядаў чалавека не як сродак, а як мэту эканамічнай палітыкі. Канцэпцыя, якую ён рэалізаваў, разглядалася скрозь прызму ключавой агульначалавечай каштоўнасці - свабоды», - адзначыў Міхаіл Стралец.

Даклад «Эканамічная гісторыя Германіі, 1945 - 2016. Ключавыя праблемы, тэндэнцыі і дасягненні» прачытаў у Брэсцкай абласной бібліятэцы прафесар БрДТУ Міхаіл Стралец

Рэформа прадугледжвала ўвядзенне дойчмарак замест рэйхсмарак, якія насельніцтва ўспрымала як фантыкі. 24 чэрвеня 1948 года Людзвіг Эрхард замацаваў сваім подпісам закон аб прынцыпах гаспадарчай структуры і палітыцы цэн. Цэны выключаліся са сферы дзяржаўнага рэгулявання. Яшчэ да ўзнікнення ФРГ быў адрэгуляваны комплекс пытанняў, звязаных з паступленнем у бюджэт адлічэнняў ад суб’ектаў гаспадаркі. Былі ўведзены нізкія стаўкі банкаўскага працэнта, праведзена дэманапалізацыя. У 1949 годзе, калі пачалася гісторыя ФРГ, Людзвіг Эрхард узначаліў эканамічнае ведамства краіны. Пры падтрымцы Конрада Адэнаўэра, федэральнага канцлера, ён актыўна напоўніў зместам канцэпцыю сацыяльна-рынкавай гаспадаркі. Пазней, у 1963 годзе, Эрхард сам стане канцлерам.

У ГДР тым часам спрабавалі рэалізаваць савецкі варыянт дзяржаўнага сацыялізму.

Працаатрымальнікі ўдзельнічалі ў кіраванні вытворчасцю

У 1949 годзе ў ходзе першай выбарчай кампаніі ў бундэстаг Конрад Адэнаўэр сказаў: «Дайце нам восем гадоў, і мы перавернем Германію». На самой справе, падкрэсліў Міхаіл Стралец, патрабавалася менш часу. Ужо ў пачатку 1950-х гадоў ФРГ адчула першыя істотныя вынікі сацыяльна-эканамічнай палітыкі, якую праводзілі Адэнаўэр і Эрхард. Другі год існавання Заходняя Германія распачала без таварнага дэфіцыту, з устойлівым вяртаннем да даваеннага паказчыка валавага аб’ёму вытворчасці ў прамысловым комплексе. Была поўнасцю пераадолена гіперінфляцыя, адзначаўся рост рэальнай зарплаты.

Моцны рост эканомікі можна было назіраць і далей. Упершыню ў гісторыіі капіталізма быў узяты курс на юрыдычна абгрунтаваны сумесны ўдзел працаатрымальнікаў у кіраванні вытворчасцю. Прадстаўнікоў прафсаюзаў делегавалі ў назіральны савет кампаніі, і тыя сумесна з кіраўнікамі вытворчасці разглядалі пытанні зарплаты, сацстрахавання, умоў працы, тэхнікі бяспекі. «У савецкія часы нам таксама казалі, што працоўныя ўдзельнічаюць у кіраванні вытворчасцю. Але які мог быць удзел, калі быў дыктат камуністычнай наменклатуры, якая не давала рэальна ўдзельнічаць», - дадаў Міхаіл Стралец.

Да трэціх парламенцкіх выбараў, якія адбыліся ў 1957 годзе, ФРГ падыйшла ў статусе эканамічнага гіганта. Па прамысловаму патэнцыялу краіна ўвайшла ў тройку лідэраў несацыялістычнай прасторы, наперадзе былі толькі ЗША і Велікабрытанія. Кардынальна змянілася сітуацыя на рынку працы. Попыт апярэджваў прапанову.

Дасягненні ГДР былі менш важкімі. У 1953 годзе ў краіне адбылося народнае паўстанне. Кіруючая сацыялістычная партыя абвясціла новы курс.

ФРГ на стадыі постіндустрыяльнай цывілізацыі

У 1957 - 1961 гадах ФРГ зрабіла чарговы эканамічны рывок, стаўшы другой прамысловай дзяржавай у свеце. У 1958 годзе дойчмарка набыла статус свабоднай канверсаванай валюты. У 1961-м кожны трэці немец быў уладальнікам аўтамабіля.

Краіна дасягнула пачатковай стадыі постіндустрыяльнай цывілізацыі. «Я задаю студэнтам пытанне, да якой цывілізацыі належыць Беларусь? Правільны адказ такі: Беларусь знаходзіцца на этапе вельмі складанага, супярэчлівага пераходу ад індустрыяльнай цывілізацыі да постіндустрыяльнай. І калі гэты пераход скончыцца, невядома. Германія дасягнула постіндустрыяльнага этапу 55 гадоў назад», - распавёў Міхаіл Стралец.

Кіраўніцтва ГДР, насупраць, дапусціла шэраг памылак. Адной з галоўных была прымусовая калектывізацыя сельскай гаспадаркі. Гэтыя дзеянні прывялі да Бярлінскага крызісу 1958 - 1961 гг., у выніку якога з’явілася Бярлінская сцяна.

ГДР наладзіла вытворчасць легкавых машын і каляровых тэлевізараў

У пачатку 1960-х гадоў у ФРГ адбылася змена акцэнтаў федеральнай палітыкі. Кіруючыя колы Германіі былі сведкамі рэвалюцыйных рухаў у тэхналагічным базісе краін-экспарцёраў. Паўстала дылема: узяць прыклад або ісці ранейшым курсам. Урад ФРГ выбраў першы варыянт. Бонская рэспубліка актыўна нарошчвала аб’ёмы вытворчасці ў нафтаперапрацоўчым комплексе. Намецілася дынаміка ў айчыннай вытворчасці аўтамабіляў. Выпрацоўка на однаго працаатрымальніка ўзрасла, але не было адпаведнага павелічэння колькасці беспрацоўных. «У пачатку 1970-х гадоў 10 прамысловых рабочых выконвалі такі ж аб’ём працы, што дзесяць гадоў таму 16 іх калег», - падкрэсліў Міхаіл Стралец.

Ажыццяўлялася значная падтрымка навукова-даследчага і даследча-канструктарскага корпусаў. Пачалі ўзнікаць транснацыянальныя карпарацыі.

Аднак нельга сцвярджаць, што ў эканоміцы ФРГ не было праблем. Рэцэсія 1966-1967 гадоў сведчыла аб тым, што палітыка, якая будавалася на канцэпцыі Людзвіга Эрхарда, зайшла ў тупік. У 1966 годзе да ўлады прыйшла вялікая кааліцыя ХДС, ХСС, СДПГ. Яе першай асобай, федэральным канцлерам, стаў Курт Георг Кізінгер, які паходзіў з Хрысціянска-дэмакратычнага саюзу. Пытанні фінансавай палітыкі вырашылі шляхам збалансавання функцыі суб’ектаў федэрацыі і функцыі выканаўчай улады.

Насупраць, для эканомікі ГДР гэты адрэзак часу стаў лепшым у гісторыі краіны. Аб’ём прамысловай вытворчасці перавысіў узровень даваеннай Германіі. ГДР першая з сацкраін наладзіла масавую вытворчасць легкавых машын, каляровых тэлевізараў, складанай бытавой тэхнікі.

Мадэль сацыяльна-рынкавай гаспадаркі даказала эфектыўнасць

Наступныя гады былі не такімі бліскучымі для ФРГ з пункту гледжання эканамічнага развіцця. Краіна прапусціла наперад ЗША і Японію. У 1974 годзе адбылася змена ўлады. Пасаду федэральнага канцлера заняў Гельмут Шмідт, на долю якога выпала роля крызіснага менеджэра. Пачалася рэіндустрыялізацыя ФРГ. Стартаваў першы этап перабудовы народнай гаспадаркі краіны з улікам дасягненняў у галіне інфарматыкі, біятэхналогій, геннай інжынерыі. Істотна павялічыліся запасы ЗВР, умацавалася нацыянальная валюта.

У 1980-х гадах у эканоміцы ФРГ зноў назіралася рэцэсія. «Гельмут Шмідт разумеў, што альтэрнатывы манетарысцкім метадам няма, але як сацыял-дэмакрат ведаў, што партыя яго не падтрымае», - адзначыў Міхаіл Стралец.

У 1982 годзе да ўлады прыйшоў Гельмут Коль. Новы ўрад перагледзеў шэраг артыкулаў дзяржаўнага бюджэта. Быў скарочаны дзяржапарат, статус дзяржаўных аб’ектаў страцілі пошта, чыгунка. Дзяржава адмовілася ад манаполіі ў сферы телебачання. Была праведзена рэформа падатковай сістэмы.

Праўленне Гельмута Коля храналагічна супала з нарастаннем праблем сацыяльна-эканамічнага характару ў ГДР. Пошук выйсця вёўся ў розных напрамках, але не было паслядоўнасці.

Калі параўноўваць сацыяльна-эканамічнае развіццё ГДР і ФРГ у 1945 - 90 гг., можна казаць аб тым, што ў ФРГ была рэалізавана мадэль сацыяльна-рынкавай гаспадаркі, якая даказала сваю эфектыўнасць. Мадэль дзяржаўнага манапалістычнага сацыялізму, навязаная Савецкім Саюзам ГДР, аказалася неэфектыўнай.

Што Беларусь можа пераняць у Германіі?

Між тым, у 1957 годзе ФРГ была адначасова эканамічным гігантам і палітычным карлікам. Гэта значыць, краіна вельмі сціпла паводзіла сябе ў міжнародных адносінах. Першы крок у пераадоленні комплекса палітычнага карліка, на думку Міхаіла Стральца, ФРГ зрабіла ў час кіравання Гельмута Шмідта. Аднак поўнасцю выйсці з гэтай ролі краіна змагла, калі пасаду федэральнага канцлера заняў Герхард Шродэр. У 1999 годзе Германія прыняла ўдзел у аперацыі НАТА ў Югаславіі.

Вызначальнай абставінай для развіцця эканомікі Германіі пасля аб’яднання стаў Маастрыхскі працэс, які палажыў пачатак Еўрапейскаму саюзу.

Новы якасны этап намеціўся ў развіцці транснацыянальных карпарацый. «Палітыкі Беларусі і Расіі ўжо больш як 20 гадоў кажуць пра эканамічны саюз. Але моцных транснацыянальных карпарацый у нас няма, - падкрэсліў Міхаіл Стралец. - Моц ЕС у тым, што там ствараюцца транснацыянальныя карпарацыі».

Ангела Меркель дабілася роста макраэканамічных паказчыкаў, зніжэння ўзроўню беспрацоўя да паказчыкаў пачатку 1990-х гадоў. У межах праграмы перамен «Агенда-2010» у Германіі праводзіцца дэрэгуляцыя на рынку працы, паступовае павышэнне пенсійнага ўзросту, змяншаюцца сацыяльныя выплаты мігрантам.

На думку Міхаіла Стральца, першае, што трэба пераняць Беларусі ў Германіі, - гэта разумную дэцэнтралізацыю эканамічнага кіравання, якая абмяжоўваецца толькі логікай дзеяння аб’ектыўных эканамічных законаў. «Нам трэба прымаць закон аб прыватнай уласнасці на зямлю. Калі мы яго не прымем, ніякіх фундаментальных рэформ у Беларусі не будзе», - адзначыў прафесар.

Магчыма ўвядзенне наднацыянальнай адзінкі ў межах Еўразійскага эканамічнана саюза. Трэба выконваць адзіныя стартавыя ўмовы для суб’ектаў гаспадарання. «Кошты на газ і нафту ўзгадняюцца з шумам. У нармальных інтэграцыйных групіроўках такога няма», - падкрэсліў Міхаіл Стралец.

Неабходна правесці дэбюракратызацыю рэгістрацыі суб’ектаў гаспадаркі і пераняць механізм удзелу працаатрымальнікаў у кіраванні эканомікай.