Знялі з назвы чужую «апратку»

Артыкул у “СБ” за 21 снежня 2011 года “Правила писаные и неписаные» асабліва бурны рэзананс, напэўна, выклікаў у Мсціслаўлі, Міёрах і нашым гарпасёлку. Аказалася, што такіх райцэнтраў, як «Мстиславль», «Миоры» и «Лиозно» з некаторага часу не існуе. Замест іх у афіцыйных дакументах на рускай мове павінны значыцца «Мёры», «Лёзно» и «Мстислав». Падстава – шасцітомны нарматыўны даведнік «Назвы населеных пунктаў Рэспублікі Беларусь». Аб яго бясспрэчнай аўтарытэтнасці сведчаць радкі “Узгоднена з Тапанімічнай камісіяй пры Савеце Міністраў Рэспублікі Беларусь” і “Зацверджана Дзяржаўным камітэтам па маёмасці Рэспублікі Беларусь у якасці нарматыўнага выдання, прызначанага для выкарыстання рэспубліканскімі органамі дзяржаўнага кіравання, юрыдычнымі і фізічнымі асобамі Рэспублікі Беларусь”.
“Справочники, изданные с 2003 по 2010 год по всем областям страны, являются нормативными. Это значит, что как в них написано, так должно быть и в жизни», – выносіць вердыкт журналіст. А далей адзначае, што, нягледзячы на распаўсюджанне даведнікаў (больш паўтары тысячы экземпляраў разаслана па ўсёй рэспубліцы), назвы ў адпаведнасць з Дзяржстандартам не прыводзяцца.
Цяпер крыху гісторыі. Змешчаныя ніжэй звесткі ўзяты з яшчэ адной рэспубліканскай газеты – “Звязда”, якая на днях надрукавала артыкул “Як вы яхту назавяце – так яна і паплыве”, або Сур’ёзная размова пра асаблівасці беларускай анамастыкі”, у рамках навуковай сустрэчы, удзельнікам якой стала і старшыня рэспубліканскай тапанімічнай камісіі пры НАН Беларусі Валянціна Лемцюгова, пад агульнай рэдакцыяй якой і выйшлі “Назвы”. Цытуем: “Беларуская тапанімія (найперш назвы паселішчаў) надзвычай пацярпела ад чужаземнага ўмяшання. У складзе Рэчы Паспалітай назвы нашых гарадоў і вёсак былі цалкам паланізаваныя, а канцылярыя Расійскай імперыі зрабіла шмат для іх русіфікацыі… Паколькі перадачу з польскай лацінкі на кірыліцу ажыццяўлялі расійскія пісары, якія не мелі ўяўлення пра асаблівасці польскай мовы, імі было дапушчана шмат памылак, якія аказаліся занадта жывучымі і да гэтага часу яшчэ разам нязжытыя. Напрыклад, колькі б ні даводзілі тапанімісты, што ў назвах Лёзна, Мёры трэба пісаць “ё”, а не “іё” (Ліёзна, Міёры), усё роўна памылка настойліва паўтараецца. Рускі пісар 18 стагоддзя дыфтонг польскай мовы “іо” (Liozno, Miory) прыняў за дзве асобныя літары і гэтым самым сказіў спрадвечнае гучанне і напісанне беларускіх назваў”.
Нічога не скажу пра Міёры. Сапраўды, на беларускай мове сёння афіцыйная назва гэтага горада пішацца менавіта так, а не Мёры, як прапануюць аўтары даведніка. Да Лёзна ж гэта ні ў якай меры не датычыцца. Па-беларуску і пішацца, і гучыць па-старажытнаму “Лёзна”. А вось на рускай мове пісаць “Лёзно”, як не толькі раіць, але і патрабуе даведнік, баюся, ні жыхароў, ні афіцыйныя структуры не прывучыш доўга.
Валянціна Лемцюгова спецыяльна для мясцовых органаў улады ў кожным томе “Назваў” змясціла напісаную ёю памятку, у якой адзначана, што мясцовыя выканаўчыя і распарадчыя органы павінны звярнуць увагу на памечаныя назвы населеных пунктаў на рускай мове, якія маюць разыходжанне з афіцыйна ўжываемымі назвамі і па меры магчымасці ў адпаведнасці з законам “Аб адміністрацыйна-тэрытарыяльным дзяленні” ініцыіраваць пытанне аб іх перайменаванні і прыданні ім нарматыўнай формы. “Чаму ніхто не шавеліцца?” – пытаецца журналіст “Советской Белоруссии”. Бо “Назвы”, утрымліваючыя пералік населеных пунктаў Віцебскай вобласці, былі выдадзены ў 2009 годзе, а ў 2011-м мы па-ранейшаму жывём у «Миорах» и «Лиозно».
– Гэта, дарэчы, унікальны даведнік – з’ява ў нашай культуры, у нашай анамастыцы, – гаворыць у газеце “Звязда” вучоны сакратар, кандыдат філалагічных навук Ігар Капылоў. – Нават нашы суседзі не маюць такіх даведнікаў – ні Расія, ні Украіна. Скажу, што нашым даведнікам зацікавіліся і за мяжой: мы атрымалі просьбы даслаць экземпляры ў бібліятэкі ЗША, ААН, Канады, Польшчы, Славакіі, Літвы… Так што гэтае выданне атрымала рэзананс у свеце і ацэнена міжнароднай супольнасцю.
Не будзем спрачацца. Праца навукоўцаў, сапраўды, заслугоўвае павагі. Шкада толькі, што, як кажуць, без нас нас ажанілі. Напэўна, перш чым прымаць рашэнні аб нарматыўнасці-ненарматыўнасці, філолагам добра было б параіцца непасрэдна з насельніцтвам “няправільна” названых населеных пунктаў і ацаніць не толькі гатоўнасць да перамен, а яшчэ і колькасць тых матэрыяльных сродкаў, іншых рэсурсаў, якія спатрэбяцца для перайменавання. Адно добра, фраза “па меры магчымасці” не прадугледжвае канкрэтнага тэрміну. І сёння, нягледзячы на павагу да старажытнага мінулага Айчыны, здаецца, ёсць больш важныя задачы. Тым больш, што нашым гарпасёлкам ды Міёрамі колькасць гістарычных памылак у тапонімах не абмяжоўваецца.
“Мінула чатыры стагоддзі, – адзначае Валянціна Лемцюгова ў артыкуле газеты “Звязда”, – а нашы назвы паселішчаў дагэтуль дэманструюць чужую “апратку”: Брэст, Вулька, Гурка, Гродна, Дамброва, Драгічын, Навагрудак, Туржэц, Хойна, Хойнікі і іншыя. Замест Берасце (Берасць), Волька, Гародня (Горадня), Дуброва, Дарагічын, Наваградак, Турэц, Хвойня і Хвойнікі”.
Аднак перайменаваць дадзеныя населеныя пункты навукоўцы не прапаноўваюць, не кажучы ўжо пра тое, што Менск стаў Мінскам толькі ў 1939 годзе, дзякуючы адпаведнай пастанове Вярхоўнага Савета БССР. Хаця ў старажытных летапісах, дзе ўпершыню гаворыцца пра сённяшнюю сталіцу Беларусі назва горада пісалася менавіта як Менск.
Алена РАТНЁВА.