Беларусь у 1812 годзе

Інтэлектуальнае жыццё Беларусі ў значнай ступені сёння насычаецца дзякуючы рэгіёнам. Яшчэ адным пацвярджэннем гэтай думкі з’яўляецца выхад некалькі месяцаў назад змястоўнай работы берасцейскага даследчыка Леаніда Несцерчука “Беларусь у вайне 1812 года. Паміж Напалеонам і Аляксандрам”.

Імя Леаніда Несцерчука добра вядома тым берасцейцам, якія цікавяцца культурнай спадчынай родных мясцін. Да нядаўняга часу ён быў сакратаром абласнога міжведамаснага каардынацыйнага савета па ахове матэрыяльнай і духоўнай спадчыны, з’яўляецца аўтарам шэрагу манаграфічных выданняў: “Андрэй Тадэвуш Касцюшка. Вяртанне героя на радзіму”, “Станіслаў Аўгуст Панятоўскі. Манарх, асветнік, мецэнат”, “Напалеон Орда. Шлях да Бацькаўшчыны” і іншых.   

Новае даследаванне, як гэта відаць з назвы, прысвечана найперш падзеям 1812 года — вайне паміж Французскай і Расійскай імперыямі, арэнай якой з’яўлялася тэрыторыя сучаснай Беларусі. Праца Несцерчука дае адказ на шэраг пытанняў, якія з’яўляліся прадметам дыскусій як у навуковай супольнасці, так і ў медыйных сродках у мінулым годзе.

Разглядаемае выданне належыць да ліку тых даследаванняў, якія спрабуюць глядзець на падзеі 1812 года з пазіцыі ўласнабеларускіх інтарэсаў, разглядаючы Літву-Беларусь не толькі як геаграфічную прастору, дзе ішлі зацятыя баі варагуючых бакоў, але і як палітычны арганізм — Вялікае Княства Літоўскае, адроджанае да жыцця французскім імператарам, што пайшоў насустрач жаданням тутэйшай шляхты.

Аўтар пераканаўча даказвае, што ў 1812 годзе Напалеон меў на сваім баку “большасць польскага і беларускага народа, гатовага на ўсемагчымыя ахвяры”.

Чаму так адбылося? Не ў апошнюю чаргу таму, што “імператар французаў” аказаўся больш моцным палітыкам, чым цар Аляксандр, які таксама меў магчымасць адрадзіць Вялікае Княства Літоўскае — пад расійскай каронай, але не пайшоў на гэты крок.

Гісторыя, як вядома, не мае ўмоўнага ладу. Але калі ўявіць, што французская “Вялікая армія” прыйшла б не проста ў заходнія губерні Расіі, а ў Вялікае Княства Літоўскае, адроджанае Расіяй і прыхільнае Расіі, то, напэўна, не сустракалі б французаў з такім энтузіязмам у Вільні, Мінску, Пінску, Магілёве, як гэта адбылося.

Кніга Несцерчука падвяргае сумненню і такое сцвярджэнне шэрагу даследчыкаў, якое гаворыць, што сустракала Напалеона шляхта, на той час у значнай ступені спаланізаваная, а сяляне засталіся вернымі рускаму цару і нават спальвалі свае хаты і адыходзілі з рускай арміяй.

Фактаў, якія б сведчылі на карысць прыведзенага сцвярджэння, у навуковай літаратуры сустракаць не даводзілася. Выкажу здагадку, што іх проста няма: трэба кепска ведаць беларускага мужыка, каб думаць, што ён можа добраахвотна кінуць абжытае месца і пайсці ў свет за чыімсьці войскам. Бежанства часоў Першай сусветнай не ў лік: там сялян прыспешвала казацкая нагайка, адыход углыб Расіі быў прымусовым.   

Сама назва сялянства — “тутэйшыя” — была своеасаблівым выклікам усім “не сваім”: вы прыйшлі і пойдзеце, а мы застанёмся.

Перабольшанымі ўяўляюцца і словы пра сялянскую адданасць цару Аляксандру. Некаторыя сучасныя беларускія даследчыкі аргументавана сцвярджаюць, што Напалеона чакалі ўсе слаі беларускага грамадства, у тым ліку і сяляне, якія ведалі, што ў Варшаўскім герцагстве па загаду Банапарта адменены прыгон, і чакалі ад імператара таго самага ўчынку ў выпадку прыходу ў Літву-Беларусь.

Аўтар пераканаўча даводзіць, што эпітэт “Айчынная” ў дачыненні да вайны 1812 года Беларусі не падыходзіць.

І гэта не павінна бянтэжыць чытача, які прызвычаіўся глядзець на 1812 год вачыма расійскай гістарыяграфіі або рускай літаратуры.

Пройдзе ўсяго некалькі дзесяцігоддзяў, і расійская прысутнасць стане ўяўляцца легітымнай і адзіна магчымай на беларускіх землях у вачах значнай часткі тутэйшага грамадства, а спробы змены існуючага ладу трактавацца як здрада Айчыне.    

А ў 1812 годзе Бацькаўшчынай палітычнаму класу па-ранейшаму заставалася Рэч Паспалітая, яшчэ жывымі былі ўспаміны пра гістарычную крыўду ў  выглядзе трох падзелаў, жыла памяць пра паўстанне 1794 года і надзеі на гістарычны рэванш.   

Аднак спадзяванні на французскую дапамогу ў аднаўленні самастойнасці аказаліся ілюзорнымі. Напалеонаўская рэдакцыя Вялікага Княства Літоўскага аказалася васальным утварэннем, цалкам залежным ад французаў, што стала для продкаў суровым і крыўдным урокам.

Нягледзячы на тое, што напалеонаўскім войнам прысвечаны тысячы даследаванняў, “Беларусь у вайне 1812 года” не пройдзе незаўважанай. Сабраныя аўтарам на працягу амаль 15 гадоў матэрыялы ў музеях, архівах, фондах Беларусі, Расіі, Францыі, Польшчы, Італіі, Украіны, Літвы, Швейцарыі зрабілі гэтае выданне сапраўды ўнікальным.    

Акрамя таго, кнігу адрозніваюць выдатная паліграфія і ілюстрацыі. Нягледзячы на акадэмічную грунтоўнасць, кніга будзе цікавай не толькі прафесійным гісторыкам, але і шырокаму колу чытачоў, асабліва тым, хто прызвычаены ўспрымаць гісторыю з погляду ўласнабеларускіх прыярытэтаў.

Ігар ГЕТМАН,

першы намеснік

начальніка галоўнага ўпраўлення ідэалагічнай работы аблвыканкама.