Каўтун знік. Назаўсёды?

У мінулым каўтуны былі тыповай з’явай для Палесся. А сустракаліся не толькі ў нас, але і ў Польшчы і Украіне. Цікава, што аб гэтым захворванні ў іншых краінах Еўропы мала што ведалі і далі яму назву Plica polonica (складка  польская).

Калі валасы ў жанчыны пачыналі збівацца ў лямец, то іх немагчыма было расчасаць. З чым звязаны быў  той каўтун — ніхто не ведаў. Адны лічылі, што каўтун ахоўвае  чалавека ад хвароб і ліха, а другія, наадварот, верылі, што ўсё звязана з нячыстай сілай. Пры гэтым людзі былі ўпэўнены, што калі каўтун адрэзаць, то здароўю чалавека будзе  нанесена шкода і каўтун пяройдзе  ў цяжкую хваробу.

Вядомы вучоны і этнограф Аляксандр Сержпутоўскі  (нарадзіўся ў 1864 г.) сабраў шмат матэрыялаў пра Палессе, пабываў у вёсках Круговічы, Дзяніскавічы, Будча і Чудзін. Вучоны друкаваў  навуковыя працы, сярод іншых матэрыялаў ёсць нарыс “Каўтун”. Як бачым, і А. Сержпутоўскі ўдзяліў увагу “складцы польскай”.

Некалі з каўтуном да дактароў не звярталіся, бо патрэбна было ім  плаціць. Ды і дзе таго доктара знайсці? Бальніцу ў Ганцавічах на грошы Лігі Нацый пабудавалі ў 1923 г., але праз паўтара года перавялі ў Лунінец.

Лячыліся ў знахароў ды шаптух, тым больш, што верылі ў насланыя чары, нячыстую сілу.

Але былі і тыя, хто насіў каўтун і не спяшаўся ад яго пазбавіцца. У музеі медыцынскага факультэта Ягелонскага ўніверсітэта (Польшча) захоўваецца каўтун даўжынёй 1,5 метра.

Дактары доўгі час лічылі, што збіванне валасоў у лямец звязана найперш  з адсутнасцю гігіены, брудам валасоў,  што прыводзіць да запалення тлушчавых залоз на галаве.

Каўтун  бывае і ў коней. Вось стаяць  у канюшні 20 галоў, усе ў аднолькавых умовах, і толькі ў аднаго каўтун у хвасце ці грыве.

Напэўна, былі нейкія перадумовы, якія спрыялі  гэтаму захворванню.

Звярнуўся да галоўнага ўрача Баранавіцкага скурна-венерычнага дыспансера Аляксандра Шаблова. Установа абслугоўвае некалькі раёнаў, у тым ліку і Ганцавіцкі.

— Аляксандр Канстанцінавіч, каўтун ад нямытай галавы, нерасчэсаных валасоў?

— Гігіена ўплывае на здароўе чалавека, але з каўтуном не ўсё так адназначна. Нельга скідваць з рахунку харчаванне: недахоп нейкіх кампанентаў у  ім можа справакаваць хваробу, інфекцыі, псіхічныя расстройствы.

—  Але чамусьці каўтун найперш быў распаўсюджаны ў палескім рэгіёне?

— Магчыма, гэта звязана яшчэ з прыродна-кліматычнымі ўмовамі.

— Лячэнне складанае?

— Напачатку састрыгалі каўтун, а затым пачыналі лячыць скуру галавы.

— У народзе некалі лічылі, што калі каўтун састрыгчы ці няўмела лячыць, то чалавек можа цяжка захварэць. Быццам былі выпадкі слепаты  і праблем з псіхікай.

— Такіх наступстваў у нас не было, хаця псіхічныя расстройствы ў людзей з каўтуном назіраліся часта. Дарэчы, апошні раз  сутыкнуцца  з каўтуном давялося гадоў дваццаць таму. Можна лічыць, што гэтая хвароба адышла ў мінулае.

— А якая сітуацыя з іншымі захворваннямі па вашым профілі ў Ганцавіцкім раёне?

— У параўнанні з іншымі раёнамі Ганцавіцкі даволі спакойны.

Многія хваробы былі звязаны з сацыяльна-эканамічным становішчам насельніцтва, яго бытам. У царскай Расіі, як і ў даваеннай Польшчы, палешукі жылі ў страшнай галечы, і нікому да гэтага  народа не было справы. Многія сем’і перабіваліся  толькі на хлебе, а саланіна  была  “зафарбоўкай” для ежы. Ва ўсялякім разе пра гэта сведчаць успаміны даследчыкаў Палесся.

Як бы сёння мы не ставіліся да Савецкай улады, але менавіта яна вырвала людзей з балот і спрадвечнай галечы. Змяніўся рацыён харчавання, і паступова адступілі сухоты, знік каўтун…

Сёння Палессе непазнавальна змянілася, і чалавек ужо не дрыжыць над кавалкам хлеба, а імкнецца да лепшага жыцця, што і трэба вітаць.

Уладзіслаў СНІТКА.